Aliye, bir kadın ve yapay zekâ

AYLİN LÖLE
Latest posts by AYLİN LÖLE (see all)

“Her devir kendi Amazon’unu yaratır!” diyor, ‘Aliye, bir kadın’ oyununun tanıtımında… Bilmeyenler için Aliye Hanım’ı kısaca hatırlatmakta fayda var. Fatma Aliye Hanım (1862-1936), kadın hakları hareketi, edebiyat ve fikir dünyasındaki öncülüğüyle tarihe geçmiş, bir kadın imzasıyla edebiyat dünyasının kapılarını kadınlara açmıştı. Kadın haklarının güçlü bir savunucusu olan Fatma Aliye Hanım, Türkiye’de kadın meselesini konu edinen ilk kadın romancı; ilk kadın çevirmen; biyografisi yazılan ilk kadın; monografi, tarih ve felsefe kitapları kaleme alan, uluslararası fuarlara çağırılan ve ödül alan ilk kadın yazar; ilk kadın yardım derneği kurucusu ve Kızılay’ın ilk kadın üyesidir. Fatma Aliye Hanım, makale ve kitaplarıyla hem Doğu’da hem de Batı’da büyük ses getirmiş ve saygı görmüş bir edebiyat ve fikir insanı.

Doğumunun 160’ıncı yılında Fatma Aliye Hanım’ın hayatı, 22’nci yılını kutlayan Türkiye’nin ilk profesyonel feminist tiyatro topluluğu Tiyatro Boyalı Kuş’un ‘Aliye, bir kadın’ adlı yapımıyla sahneye taşınıyor.

Tiyatro Boyalı Kuş’un ‘Aliye, bir kadın’ adlı yapımı, Fatma Aliye Hanım’ı seyirciyle tanıştırıp buluşturmayı, toplumsal ve politik baskılara rağmen kazandığı başarıların yeni nesillere ışık tutmasını ve ilham kaynağı olmasını hedefliyor.

‘Aliye, bir kadın’ Virginia Woolf’un ‘Kendine Ait Bir Oda’ adlı eserinden ilhamla Jale Karabekir’in metin ve rejisi, Gökçe Tuncer, Nisan Yenigül ve Murat Avni Yürekli’nin performansıyla 2023 sezonunda sahnelerde olacak.

Doğumunun 160’ıncı yılında Aliye Hanım’ı anarken, Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu Araştırma Merkezi (DİSK-AR) tarafından hazırlanan ‘İşsizlik ve İstihdamın Görünümü Raporu’ndan (Ekim 2022) birkaç başlık paylaşmak istiyorum. 

Raporda, kadın işsizliği tüm işsizlik türlerinde en yüksek kategori olmaya devam ediyor. Mevsim etkisinden arındırılmış dar tanımlı işsizlik oranı erkeklerde yüzde 8.6 iken kadınlarda yüzde 13.3 olarak gerçekleşiyor. Geniş tanımlı işsizlik (atıl işgücü) erkeklerde yüzde 16.7, kadınlarda ise yüzde 27 olarak hesaplanıyor. Geniş tanımlı kadın işsizliği ile geniş tanımlı erkek işsizliği arasındaki fark 10.3 puan.

Zamana bağlı eksik istihdam ve işsizlerin bütünleşik oranı erkeklerde yüzde 12.8 iken kadınlarda yüzde 17.1 olarak gerçekleşiyor. İşsiz ve potansiyel işgücünün bütünleşik oranı erkeklerde yüzde 12.7 iken kadınlarda yüzde 23.6 seviyesinde olduğunu görüyoruz. Ekim 2022 itibarıyla kadınlarda mevsim etkisinden arındırılmış dar tanımlı işsiz sayısı 1 milyon 546 bin ve geniş tanımlı işsiz sayısı 3 milyon 572 bin olarak karşımıza çıkıyor. Erkeklerde ise dar tanımlı işsiz sayısı 1 milyon 987 bin ve geniş tanımlı işsiz sayısı 4 milyon 34 bin olarak gerçekleşiyor.

Yine rapora göre işsizlik türlerinin en yüksek olduğu kategori yüzde 28.6 ile genç kadın (15-24 yaş) işsizliği dikkat çekiyor. İkinci yüksek işsizlik kategorisi ise geniş tanımlı kadın işsizliği. Ekim 2022’de geniş tanımlı kadın işsizliği yüzde 27. Bilindiği gibi salgın döneminde diğer işsizlik kategorilerine göre kadın işsizlik türleri genele göre çok daha yüksek gerçekleşti ve bu eğilim devam ediyor. Görünen o ki işsizlik kadınları 2023’te de tehdit etmeye devam edecek. O yüzden kurumların ‘gender washing’ uygulamaları yerine, DİSK-AR’ın raporunda yer alan öneriler bölümüne bir kez daha bakmasında fayda görüyorum. Zira raporda, “Kadın istihdamının artırılması ve işsizliğinin azaltılması için işgücü piyasalarındaki cinsiyetçi uygulamalara son verilmeli, ev içi bakım hizmetleri devletin gereken nitelikli, yaygın ve ücretsiz bakım hizmetlerini sağlaması ile kadının üzerinden alınmalıdır” önerisinde bulunuluyor.

Aliye Hanım’dan günümüze geldik, bir de geleceğe bakalım… Awen for Us yazarı, aynı zamanda WALKS’un Kurucusu Onur Irmak, Metropolis köşesinde ‘Yapay Zekâ ve Toplumsal Cinsiyet’i kaleme aldı. 2019’da UNESCO, yapay zekâ ile çalışan uygulamaların bazılarında kodlanmış cinsiyet ön yargılarının etkisinin incelendiği ve dijital ekosistemdeki küresel cinsiyet uçurumlarının üstesinden gelmeyi hedeflediği bir araştırma raporu hazırladı. ‘I’ll Blush if I Could’ adlı bu rapora göre, genel olarak eğitilmiş yapay zekâ veri setlerinde cinsiyet ön yargıları bulunduğu görüldü. Bu açıdan değerlendirildiğinde algoritmalar ve bu algoritmalarla çalışan uygulamaların bulunduğu cihazlar, toplumsal cinsiyet ayrımcılığının yayılmasına ve güçlenmesine neden olabilecek potansiyele sahip gözüküyor. Bu cinsiyet ön yargıları, kadınları küresel ölçekte daha fazla damgalama riski taşıyor. yapay zekânın toplumlarda artan yaygınlığı da göz önüne alındığında, bu gerçek, kadınları ekonomik, politik ve sosyal hayatın tüm alanlarında daha da geride bırakma riskiyle karşı karşıya bırakacaktır.

Hazır mevzuya yapay zekâdan devam ederken, Awen for Us olarak WALKS işbirliğiyle ChatGPT ile toplumsal cinsiyet eşitliği konulu yaptığımız sohbetten de bahsetmek istiyorum. Bilindiği üzere ChatGPT, OpenAI tarafından geliştirilen ve diyalog konusunda uzmanlaşmış bir prototip yapay zekâ sohbet robotu. “İşte toplumsal cinsiyet eşitliği nasıl sağlanır?” sorumuza ChatGPT şöyle yanıt verdi: “İş hayatında toplumsal cinsiyet eşitliği, kadın ve erkeklerin işyerinde aynı koşullarda çalışarak aynı fırsatları elde etmesini sağlamak için yapılması gereken birçok şey vardır. Öncelikle, işyerinde cinsiyetçilik ve kadına yönelik ayrımcılık gibi olumsuz düşüncelerin ve tutumların ortadan kaldırılması gerekir. Ayrıca, kadınların işgücüne katılımının artırılması, cinsiyet ayrımına dayalı fırsat eşitsizliğinin ortadan kaldırılması ve kadınların işyerinde güvenli ve saygın bir ortamda çalışabilmelerine yardımcı olunması gibi çalışmalar yapılmalıdır. Bu sayede iş hayatında toplumsal cinsiyet eşitliği sağlanabilir.”

Zekâ, ister ‘yapay’, ister yapay olmasın, aynı şeyi söylüyorsa; o zaman yapılacaklar listesi belli. 2023 iş yerlerinde bunları gördüğümüz bir yıl olsun.

Herkes için eşit ve mutlu bir yıl dileğimle…

 

Manşet

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz

spot_img

SON HABERLER